Architektura Romańska - słowniczek

Romanizm jest architekturą wczesnego średniowiecza. Narodziła się na bazie sztuki wczesnochrześcijańskiej, poszerzonej o wpływy tzw. barbarzyńców. Jej charakterystyczne cechy to gruby masywny mur utrzymujący ciężar sklepienia, najczęściej z ciosów kamiennych, rzadko z cegły. Następnie operowanie łukiem półkolistym w portalach, archiwoltach, otworach okiennych, arkadach. Dopiero w schyłkowej jej fazie pojawi się przysadzisty łuk ostry.

Kościoły romańskie przekryte były najczęściej stropem, bądź sklepione kolebkowo, krzyżowo, a w schyłkowej fazie - krzyżowo-żebrowo. Stawiano je zwykle na planie krzyża, w układzie bazylikowym. Charakterystyczne dla tego stylu są też założenia centralne (rotundy). Często pojawia się empora.

W Polsce jest to najstarsza architektura, związana z początkami państwowości, stąd często jej surowsza i prostsza forma - przeważnie spotykamy u nas małe kościoły salowe kryte stropem, z prosto zamkniętym prezbiterium. Architektura romańska w Polsce kształtowała się pod wpływami niemieckimi i czeskimi.

apsyda

tak nazywamy niszę ołtarzową na zamknięciu chóru. Może poprzedzać ją prezbiterium. Apsyda główna znajduje się na zamknięciu nawy głównej i mieści główny ołtarz, apsydy boczne znajdują się przy nawach bocznych i transepcie.

archiwolta

jest to łuk wieńczący portal, często powtarza się kilkakrotnie, coraz mniejszy, odpowiadając uskokom ościeży i tworząc rozglifienie portalu. W stylu romańskim najczęściej archiwolty miały postać wałka, bywają pokryte ornamentem albo płaskorzeźbą.

bazylika

w chrześcijańskiej architekturze sakralnej jest to kościół podłużny, z nawą główną wyższą od naw bocznych, mająca okna umieszczone powyżej poziomu naw bocznych.

biforium

to dwudzielne okno romańskie z kolumienką pośrodku

chór, prezbiterium

tak nazywa się przedłużenie nawy głównej poza skrzyżowanie naw, miejsce przeznaczone w kościele dla duchownych. W architekturze romańskiej może być zamknięty prostą ścianą lub apsydą. Zwykle orientowany jest na wschód. Nie mylić z podwyższeniem dla organów zwanym dzisiaj chórem.

dwuchórowe założenie

jest to kościół z chórem wschodnim i zachodnim

empora

jest to galeria wewnątrz kościoła służąca do powiększenia jego powierzchni, oddzielenia określonych grup od reszty wspólnoty (np. możnych) lub (później) umieszczenia organów. W kościołach bazylikowych empory mieszczą się nad nawami bocznymi, w nawie poprzecznej (transepcie) lub (też w innych typach kościołów) nad wejściem od strony zachodniej.

fryz

jest to wąski pas poziomy służący do odgraniczenia i dzielenia płaszczyzn, często ozdobny, w stylu romańskim występuje w formie m. in. fryzu arkadkowego, ząbkowego, przecinających się arkadek i plecionki.

głowica, kapitel

górna, dekoracyjna część kolumny, filara, półkolumny itp.

kamień budowlany

w okresie romanizmu stosowany był:

Kamień łamany, nieobrobiony, naturalny, o nieregularnych kształtach
Kamień polny, narzutowy
Kamień ciosany (cios), przycięty do regularnych kształtów
Cegła

Najwcześniejsze, przedromańskie budowle, stawiano z kamieni łamanych bądź polnych. W Małopolsce i na Dolnym Śląsku o kamień nie było trudno (piaskowiec, granic, wapień). W Wielkopolsce używano polodowcowych kamieni polnych.

Pierwotne techniki układania kamienia to opus incertum, opus spicatum i opus emplectum.

Obrabianie ciosów kamiennych wymagało lepszych, hartowanych narzędzi. Budownictwo z ciosów rozwinęło się dopiero za czasów Kazimierza Odnowiciela. Cegła pojawia się najpóźniej.

opus emplectum

to zaawansowana sztuka układania budowlana romanizmu, polegająca na układaniu obustronnego lica muru z ciosów kamiennych i wypełnianiu przestrzeni między nimi kamieniem łamanym zalanym zaprawą (znakomicie widoczny przykład tej techniki ujawnia relikt wieży w Strzelnie - na zdjęciu)

opus incertum

to najbardziej prymitywna technika układania kamienia budowlanego, gdzie sztuki kamienia łamanego układane na sobie w jednolity mur i obficie zalewane zaprawą. Najpopularniejsza w budowlnach prowincjonalnych.

opus spicatum

to technika układania kamienia budowlanego, gdzie płaskie kamienie układane są "w jodełkę" i zalewane zaprawą.

kapitularz

w klasztorach była to (i jest do dziś) sala zgromadzeń, mieścił się przeważnie przy krużgankach.

kościół salowy

tak nazywa się kościół jednonawowy.

krużganki

(łac. claustrum) w klasztorach - czworokątny korytarz otaczający wirydarz, czyli dziedziniec. Wokół krużganków grupowano wszystkie ważniejsze miejsca klasztoru (kapitularz, refektarz, wejście do kościoła), a one same służyły jako miejsce spacerów, modlitwy i spotkań, pełniąc też oczywiście funkcję komunikacyjną. W klasztorach romańskich często były otwarte na wirydarz biforiami lub triforiami.

lizena

jest to pionowy pas umieszczony na murze, często połączony z innymi tego typu pasami fryzem arkadkowym. Służy do podziału płaszczyzny ściany i jej wzmocnienia.

łuk tęczowy

jest to łuk zamykający od góry miejsce przecięcia nawy głównej lub w przypadku kościołów z transeptem - skrzyżowania naw z prezbiterium, zwykle umieszczona jest tam belka tęczowa dźwigająca krzyż.

nawa

jest to część kościoła przeznaczona dla wiernych, z jednej strony kończąca się kruchtą, z drugiej - prezbiterium. Środkowa, biegnąca wzdłuż osi kościoła nazywana jest nawą główną, w większych świątyniach równolegle do niej - oddzielone filarami - znajdują się nawy boczne. Kościoły romańskie były zwykle jednonawowe (kościoły salowe) - bądź trzynawowe. Kościół o nawach bocznych niższych niż główna zwany jest bazyliką. Jeśli nawy są równej wysokości, mamy do czynienia z kościołem halowym.

oculus

to niewielkie okrągłe okienko spotykane w architekturze romańskiej - na przykład jako okienko apsydy.

orientowanie

jeśli kościół jest zorientowany (a jest tak w większości przypadków), oznacza to, że jego oś jest zgodna z kierunkiem wschód-zachód, tak aby chór z ołtarzem był zwrócony ku wschodowi (ku Ziemi Świętej).

portal

jest to artystyczna oprawa wejścia do kościoła lub innego pomieszczenia w klasztorze. Jego elementami są kolumienki i półkolumienki, archiwolta i tympanon. Może być bogato dekorowany rzeźbiarsko.

refektarz

to klasztorna jadalnia. Zwykle wejście do refektarza prowadziło z krużganków.

rozglifienie

tak nazywa się sposób, w jaki w architekturze romańskich budowano okna oraz portale: oścież zwęża się od zewnątrz do środka muru, by następnie rozszerzać się od środka muru do wewnątrz budowli. W ten sposób zapewniano równocześnie dopływ światła, jak i obronne walory budowli.

sklepienie

jest to przekrycie wnętrza budynku. W okresie romanizmu stosowano sklepienia kolebkowe, krzyżowe i krzyżowo-żebrowe.

sklepienie kolebkowe

to sklepienie o przekroju półkolistym albo wycinka koła. W późniejszych budowlach z przełomu romanizmu i gotyku może być również ostrołukowe.

sklepienie krzyżowe

powstaje, gdy dwa sklepienia kolebkowe równej wysokości przecinają się pod kątem prostym. Linie przecięcia kolebek tworzą tu szwy sklepienne.

sklepienie krzyżowo-żebrowe

to sklepienie krzyżowe, w którym szwy sklepienne wzmocniono żebrami dźwigającymi ciężar sklepienia i przekazującymi go na filary.

sygnaturka

jest to smukła wieżyczka (przeważnie z drewna) umieszczona na dachu, zwykle nad skrzyżowaniem naw lub łukiem tęczowym.

szczyt

to trójkątna ściana ujęta krawędziami dwuspadzistego dachu. Romańskie szczyty miały kształt prawie równobocznych trójkątów.

służka

tak nazywa się półkolumienkę wysuniętą przed lico filara lub ściany, na którą spływają żebra dźwiganego przez nią sklepienia

transept

tak nazywa się część kościoła ustawioną poprzecznie w stosunku do osi wyznaczonej przez nawę główną. Transept znajduje się między korpusem budowli a prezbiterium.

triforium

jest to okno trójdzielne, którego poszczególne części rozdzielone są kolumienkami. Całość może być spięta archiwoltą.

tympanon

tak nazywa się pole wewnątrz łuku archiwolty portalu romańskiego, które często wypełnione jest płaskorzeźbą.

zwornik, klucz sklepienia

jest to zwykle bogato dekorowany element architektoniczny umieszczany w szczycie łuku lub w punkcie zbiegu żeber sklepiennych.